Nederlands grootste staatsman werd 400 jaar geleden onthoofd

'S-GRAVENZANDE - Johan van Oldenbarnevelt werd maandag precies vierhonderd jaar geleden op het Binnenhof onthoofd. Hij wordt door velen gezien als de grootste staatsman die Nederland heeft gekend. En toch ging het mis. Nog steeds herinneren veel plekken op en rondom het Binnenhof, waar het vonnis werd geveld, aan de eigenzinnige landsadvocaat.

De Johan van Oldenbarnevelt-stadwandeling van het Gilde Den Haag gaat langs al die plekken. Samen vertellen ze het verhaal van de staatsman, die 13 mei 1619 van het leven werd beroofd op de stoep van de Ridderzaal. We beginnen de wandeling echter niet op het Binnenhof, maar op de Lange Vijverberg.

Tussen de rode paardenkastanjes op de Lange Vijverberg (A) kijkt het standbeeld van Johan van Oldenbarnevelt uit over de Hofvijver, met uitzicht ook op het Binnenhof. Volgens stadsgids Virginie Janssen doet het recht aan zijn status: 'Van deze plek kan hij fantastisch overzien waar hij heeft gewerkt. En hij kan het met afstand blijven bekijken en zien hoe al het politieke gedoe, vier eeuwen later, nog steeds verloopt, zoals hij dat ooit zelf heeft bedacht.'

Opstand

Het woonhuis van Van Oldenbarnevelt (B) ligt om de hoek op Kneuterdijk 24. Tegenwoordig maakt het gebouw onderdeel uit van de Raad van State en heeft het volgens CDA-eerste kamerlid Ben Knapen, de biograaf van de staatsman, niet meer de grandeur van het oorspronkelijke huis: 'Het was een geweldig stadspaleis, met trapgevels en twee grote beelden van Vrouwe Prudentia en Vrouwe Justitia. Hij heeft dat laten bouwen toen het twaalfjarig bestand was gesloten. Hij was iemand die graag grand signor wilde spelen en hij bouwde iets wat, voor Haagse begrippen, ongekend was.'

Tientallen meters verderop, op het Lange Voorhout, staat de Kloosterkerk (C). Hier opende prins Maurits van Oranje in 1617 de aanval op zijn voormalige bondgenoot door partij te kiezen voor de strenge calvinisten. Knapen: 'Door naar de Kloosterkerk te gaan, liet Maurits eigenlijk zien dat hij de opstand tegen Van Oldenbarnevelt - want dat was een gematigd regent, die voorstander was van godsdienstvrijheid - had ingezet. En dat er ook geen verzoening meer mogelijk was.'

Vonnis

Terug naar het Binnenhof waar Maurits zijn werkkamer heeft in de Mauritstoren (D). Op weg naar zijn kantoor in de naastgelegen Staten van Holland wordt Van Oldenbarnevelt op 29 augustus 1618 bij de stadhouder geroepen. De staatsman wordt gevangen genomen wegens hoogverraad. Janssen: 'Van daaruit is hij na drie dagen overgebracht naar de Grafelijke zalen, via alle bovengalerijen, boven de Middenpoort, achter de Ridderzaal langs. En daar heeft hij proces moeten afwachten.'

Het vonnis wacht hij af in de Weeskamer (E). Vanuit de twee ramen kon hij volgens Janssen niet naar buiten kijken omdat deze dichtgetimmerd waren met houten planken: 'Hij kon zo geen contact maken met zijn familie en heeft daar bijna negen maanden in het donker gezeten.'

Schavot

In de nacht van 12 op 13 mei 1619 hoort Van Barnevelt hoe een schavot wordt getimmerd aan de voorkant van de Ridderzaal (F). Janssen: 'Het was een vrij groot schavot, maar het moest wel in een nacht worden geplaatst. Want in de vroege ochtend kreeg hij de officiële mededeling dat hij tussen 9.00 en 10.00 uur geëxecuteerd zou worden.'

Om te voorkomen dat de laatste rustplek van Van Oldenbarnevelt een pelgrimsoord wordt voor zijn aanhang, zouden zijn romp en hoofd zijn weggestopt in de Hofkapel (G) op het Binnenhof. Bij de sloop hiervan in 1879 zijn de resten echter nooit teruggevonden. Alleen een gedenksteen herinnert hier nog aan. Maar dankzij SP-tweede kamerlid Ronald van Raak zal er bij de renovatie van het Binnenhof in 2020 opnieuw een poging worden gedaan om de resten van de staatsman te vinden.