Foute boeken in Museum Meermanno: 'Dit kan echt niet meer, zo genant...'

DEN HAAG - 'Het Groote Negerboek', 'De Jooden' en 'Pim en de vrouwtjes'. Het zijn boektitels die ons nu nogal vreemd in de oren klinken, maar die ooit in grote oplagen over de toonbank gingen. En we vonden het met zijn allen volkomen normaal: kinderverhaaltjes over 'negers' met botjes door hun neus. Barbaren die blanke ontdekkingsreizigers in kookpotten wilden stoppen. Of pikante boekjes voor mannen, waarin vrouwen worden neergezet als lustobject. De tentoonstelling 'Foute Boeken?' in Museum Meermanno in Den Haag, staat er vol mee: uitgaven die nu 'echt niet meer kunnen'.

'Het is verbazingwekkend dat de boeken die ik zelf las of voorlas nu soms ronduit genant zijn', vertelt gastconservator Bert Sliggers. 'Als je eens goed gaat kijken wat er nu precies in die boeken staat, dan bleken het vaak citaten die nu zo erg zijn, dat we ze niet eens meer zouden durven twitteren'.

Een exemplarisch voorbeeld is het destijds zeer populaire kinderboekje 'Oki en Doki bij de nikkers'. Volgens Sliggers 'typisch zo'n boekje vol vooroordelen'. Een verhaal over zwarte wilden, die blanken wilden opeten. 'In die tijd heel grappig en spannend om voor te lezen. Maar nu vinden het wel tendentieus'. Al in de jaren vijftig vond men het woord 'nikker' blijkbaar verwerpelijk, want de titel werd later veranderd in 'Oki en Doki bij de negers'. En nog weer later werd het 'Oki en Doki op een eiland'.

Oki en Doki bij de negers

Botjes, een brabbeltaaltje en rieten rokjes

En zo waren er veel meer boeken in dit genre: 'Tien Kleine Negertjes', 'Wit en Zwart' en 'De Twee Vroolijke Nikkertjes' zijn zomaar een paar titels die je op de tentoonstelling tegenkomt. 'Sjors en Sjimmie' en 'Kuifje in Afrika' ontbreken ook niet. Want ook in deze stripverhalen worden gebrekkig sprekende Afrikanen afgebeeld met dikke lippen, gouden oorbellen en rieten rokjes. Van Kooten & De Bie maakten in de jaren tachtig al een satirische sketch over 'foute boeken', die ironisch suggereerde dat elk kind van de jaren vijftig een racist in hart en nieren moet zijn geweest.

Meermanno probeert bewust het tijdsbeeld te schetsen, waarin deze boeken verschenen. Dat was een tijd waarin wij geen benul hadden van hoe andere continenten eruit zagen. 'Het Groote Negerboek' is in 1932 geschreven door iemand die nog nooit in Afrika was geweest. Deze Willy Schermelé maakt een soort compilatie van onzin. 'Er wordt verteld dat je spiegeltjes en sieraden mee moet nemen, omdat zo dol zijn op glimmende dingen. Generaties lang werd dat verteld. Tegenwoordig kijken wij een stuk serieuzer. Dat koloniale is eraf. Maar dan blijkt er toch behoorlijk wat van die verhalen in onze genen te zitten. We worstelen daar nog steeds mee', zegt Bert Sliggers.

Het Groote Negerboek van Willy Schermelé uit 1932

Aan de andere kant was het woord 'neger' een heel alledaags woord, waar niets kwaads achter school. Neem nu het wereldberoemde 'Uncle Tom's Cabin', uit 1852. Dat was bepaald geen racistisch boek. Sterker nog: het was een pleidooi voor afschaffing van de slavernij. Maar in de Nederlandse vertaling heette het 'De Negerhut van Oom Tom'. En daar had niemand problemen mee.

Vieze boekjes

De afdeling met vrouwonvriendelijke en seksistische boekjes gaat over weer een andere tijd: de seksuele revolutie. Vanaf de jaren zestig leek ineens alles te kunnen. 'Dat was voor iedereen een enorme bevrijding', zegt Sliggers. 'Maar als we er nu op terug kijken kun je je afvragen voor wie het nu de echte bevrijding was. Wellicht toch voor de man. Het zijn toch veel verhalen waarin de macht bij de man ligt en de vrouw als object wordt gezien. Ook bij mensen als Jan Cremer en Jan Wolkers'.

Vrouwonvriendelijke boekjes in de Jo Durand-reeks

En dan was er ook nog de pulp. De boekjes met seksverhalen die je kocht bij de sigarenboer. Bekend in dat genre waren de verhalen van Jo Durand. Of de vertaalde Italiaanse stripverhalen, de zogeheten 'fumetti'. 'Hiervan zegt iedereen nu: wat haatdragend naar vreemdelingen, wat seksistisch richting de vrouw en wat een agressie', zegt de conservator. Ze werden gedrukt in oplagen van 25.000 stuks per week.

Tijdgeest evolueert voortdurend

Als er iets duidelijk wordt na een bezoek aan de tentoonstelling 'Foute Boeken?', dan is het wel dat de tijdgeest voortdurend evolueert. Wat we toen gewoon vonden, is nu voer voor bijvoorbeeld #MeToo- en zwartepietendiscussies. Daarom ook een nadrukkelijk vraagteken in de titel van de expositie. 'Want het is niet aan ons als museum om te zeggen wat goed of fout is', zegt Bert Sliggers. 'Neem nu de zwartepietendiscussie. Die staat niet los van die honderden andere boeken en een tijd waarin we sowieso heel koloniaal dachten. We hopen dat mensen dat hier een beetje in perspectief gaan zien'.

LEES OOK: Pornotentoonstelling erg succesvol: Sex Sells zullen we maar zeggen'

Deel dit artikel: