Daan Roosegaarde, van spelen in de natuur in Nieuwkoop tot wereldberoemd kunstenaar

NIEUWKOOP - Hij is dit jaar veertig geworden, maar voelt zich nog net zo jong als toen hij als kind opgroeide in Nieuwkoop. Kunstenaar Daan Roosegaarde vliegt de hele wereld over voor zijn kunstprojecten. Toch vond hij rond de kerst even de tijd voor Omroep West om te praten over zijn jeugd en plannen voor 2020.

Een groot deel van Nederland leert Daan Roosegaarde in 2013 kennen als hij bij het televisieprogramma Zomergasten zit. Een avond lang deelt de kunstenaar, met het jongensachtige uiterlijk, enthousiast zijn visie op de wereld. Dit jaar is hij veertig geworden. 'Leeftijd doet me niets, ik heb het gevoel dat ik pas begin, ik ben nog heel jong', reageert hij laconiek.

Hoe was je jeugd in Nieuwkoop?

'Je kon er lekker buiten spelen en boomhutten bouwen. In de zomer zeilden we en in de winter schaatsten we op de Nieuwkoopse Plassen. Of we bonden met tiewraps schaatsen onder een slee en schoten dan keihard over het ijs. Levensgevaarlijk, want niemand hoorde je aankomen. Maar het ging altijd goed.'

Speel je nog?

Vol overtuiging: 'Ja! Toen was het met nagels en hamer, nu heb ik slimme materialen en een team van ontwerpers om me heen. Maar de mentaliteit is nog hetzelfde. Het doel van spelen toen was de wereld begrijpbaar maken.'

'Er was een heel mooi stuk bij de Nieuwkoopse Plassen, het Brampjesgat, daar was een plek waar in de winter alle vogels bij elkaar zaten. Je kon dan allerlei verschillende vogels tegen elkaar aangedrukt zien. Meerkoeten, reigers, zwanen, soorten die elkaar normaal mijden. Als kind was ik daar erg van onder de indruk. Dat het water niet bevroor door moerasgas dat daar omhoog kwam, dat leerde ik pas later.'

En hoewel Nieuwkoop een heel mooi natuurgebied heeft, is dit door menselijk handelen ontstaan, legt Daan uit. 'Door het turfsteken ontstonden de plassen. Die natuur ontstaat dus door menselijk handelen. Die dualiteit fascineerde me toen al en dat is wat we hier in de studio ook doen.'

Smog Free Tower Beeld: Studio Roosegaarde

Hoe was je schooltijd?

De naam van zijn basisschool in Nieuwkoop weet hij niet meer. 'Maar ik weet wel hoe het eruitzag. Ik ben meer visueel ingesteld. En de directeur heette Bram.'

Zijn middelbare school was het Asram College in Alphen aan den Rijn. 'Twaalf kilometer fietsen', herinnert hij zich. 'Het mooie, je ervaart het platte van Nederland, zo plat als een pannenkoek. Ik hou van pannenkoeken, behalve als je er om 06.00 uur 's ochtend doorheen moet fietsen, zeker door de regen. Aan de andere kant, het maakt je wel. Je moet wel gaan, je moet naar school!'

Je houdt niet van persoonlijke vragen?

Hij reageert wat verschrikt. ‘Misschien vind ik het niet zo interessant, ‘Wat is je hobby? Hoe heet je vriendinnetje? Dat zijn typisch Nederlandse vragen. In het buitenland gaat het veel meer over mijn werk.' En hij concludeert: 'Ik ben juist wél open, al mijn werk is superpersoonlijk.'

Het tekent ook hoe hij met kritiek en buitenstaanders omgaat. In 2016 loopt hij weg bij College Tour als hij zich onheus bejegend voelt door interviewer Twan Huys. In het algemeen zegt Daan over kritiek: 'Mensen hebben makkelijk kritiek, dat is inherent als je nieuwe dingen doet. Je komt met z'n allen tot een kunstwerk.'

Hij vindt het ook typisch Nederlands dat mensen dat soort dingen willen weten. 'Als ik in het buitenland ben, vragen ze eerst: Wat is je idee, wat wil je? Daarna komen ze er misschien een keer aan toe om te willen weten waar je vandaan komt. Dat labelen is heel Nederlands.' Nadenkend voegt hij er aan toe: 'Tegelijkertijd is Nederland één van de leukste landen van de wereld'.

Waterlicht Amsterdam | Beeld: Studio Roosegaarde

Wat vind je bijvoorbeeld zo leuk aan Nederland?

'In Nederland leven we met de natuur, maar we vechten ook met de natuur. We leven onder de waterspiegel. Als we praktisch waren geweest, waren we naar Duitsland verhuisd. Naar de heuvels, maar we blijven hier. We gebruiken techniek en verbeelding om ons thuis te maken. Als mijn Chinese vrienden me hier bezoeken zeggen ze : Je bent helemaal gek geworden. Wie doet dat nou, zo onder de waterspiegel leven?'

'Dat vind ik ook heel mooi. Aan de ene kant weten we als Nederlanders van elke kaviaar een konijnenkeutel te maken, aan de andere kant zijn we het land dat al duizend jaar tegen water vecht.'

'Ik heb dat fascinerend gevonden. Hoe kan ik dat leven met water, dat vechten met water, voelbaar en tastbaar te maken. Dat zie je in Waterlicht. Dat kunstwerk geeft met licht aan hoe hoog het water zou staan, als we niet door dijken worden beschermd.'

Schuurt je kunst?

Lachend: 'Ik mag het hopen. Ik probeer altijd het randje op te zoeken van wat wel en niet kan. Als je te ver gaat dan snapt niemand het. Maar het moet meer zijn dan alleen aardig of mooi. Het moet iets uitlokken.'

Als voorbeeld noemt hij Presence, een interactief kunstwerk, dat nu in het Groninger Museum te zien is. Het is een groot lichtgevend landschap dat door de aanwezigheid van bezoekers van vorm en kleur verandert.

'Iemand kreeg door dat je met het licht van je zaktelefoon kon tekenen. Het grappige is, dat doet één iemand. Anderen zien dit op social media. In plaats van dat het nu de uitzondering is, is het nu het eerste wat de mensen doen.'

Presence | Beeld: Studio Roosegaarde

Je werkt veel met licht.

'Licht is communicatie. Neem bijvoorbeeld de sterren. Dat is het verleden dat elke nacht naar ons toe raast. Licht is onze taal. Daarom is het ook zo fascinerend om met licht te werken, want het spreekt ons aan op een intuïtieve manier. Je kan er mee decoreren, of hervormen. Dat is iets wat me fascineert.'

'We moeten de sterren weer zien. Het grappige is als je met Unesco Werelderfgoed praat, die daar ook mee bezig zijn.' Gepassioneerd zegt Roosegaarde: 'Iedereen heeft het recht om de sterren te kijken. Het is een menselijk recht. Het is ons verleden, het is onze toekomst.'

Hou je dan ook van kerstverlichting?

'Mijn ideale kerstverlichting is een lokale stroomstoring per stad, zodat alles donker is en we de sterren kunnen zien. Volgens mij is dat de beste kerstverlichting die we kunnen wensen. Dus misschien moet ik met Eneco praten', zegt Roosegaarde ondeugend. 'Den Haag als er tijdens oud en nieuw een nachtelijke black out is….. dan weet je wie je de schuld moet geven of wie je er voor moet danken.'

Als Den Haag naar je toe komt met de vraag 'We willen een alternatief voor vuurwerk', gaan je gedachten dan al kriebelen?

'Het mooiste vuurwerk zouden kunstmatig vallende sterren zijn, daarmee ruimen we tegelijkertijd het ruimtepuin op. Dat lijkt een utopie, maar het is één van de projecten waar we nu al mee bezig zijn. Er zweeft 8,1 miljoen ruimte-afval rond de aarde. Dat is een groot probleem voor satellieten en raketten want die botsen met elkaar. Dat geeft allemaal troep en niemand weet hoe we dat moeten opruimen, ook de slimme ESA- en NASA-mensen niet.'

Space Waste Lab | Beeld: Studio Roosegaarde

'Twee jaar geleden hebben we met ESA Noordwijk een Space Waste Lab geopend om ruimteafval in een soort net op te vangen. En het een nieuwe waarde te geven. Als het gecontroleerd de dampkring raakt, dan verbrandt het. Dus afval is licht.'

En dan komt die vraag: 'Kunnen we kunstmatige vallende sterren maken als alternatief voor zwaar vervuilend vuurwerk. Dat is niet eens zover van ons vandaan. ESA heeft een grote funding gekregen om een missie op te starten in 2023 om ruimteafval op te vangen en wij zijn daar mede onderdeel van.'

Half januari wordt Levenslicht, een nieuw project van je onthuld, hoe ben je hier bij gekomen?

'Ik ben door het Nationaal Comité 4 en 5 mei gevraagd om een monument te maken om de Holocaust te herdenken. Het is in januari 75 jaar geleden dat de dodenkampen zoals Auschwitz werden bevrijd. Natuurlijk heb ik daar over op school geleerd, maar ik dacht bijvoorbeeld dat alleen in de Randstad joden, Roma en Sinti waren weggevoerd. En een van de dingen die ik leerde uit gesprekken met nabestaanden was dat het in héél Nederland gebeurde.'

Tegelijkertijd wilde ik een intiem monument maken dat mensen activeert voor de toekomst. Half januari wordt het in Rotterdam onthuld. Het is een cirkel met 104.000 stenen. Elke steen staat voor een weggevoerd persoon. Voor mij was de trigger dat een onderdeel van de joodse traditie is, dat je op een graf geen bloemen legt, maar een steen.

De herdenkingsstenen zijn geïmpregneerd met fluorescerende pigmenten. Om de paar seconden zie je de stenen door ultraviolet licht blauw oplichten en weer uitdoven, als een ademhaling in licht. Na de onthulling in Rotterdam gaan de herdenkingsstenen naar andere gemeenten waar mensen werden weggevoerd. Het lichtmonument verspreidt zich dan en is buiten mijn controle, dat is eng en spannend.'

Afsluitend zegt Roosegaarde: 'Ik probeer dingen toegankelijk te maken. Het is niet voor de elite, maar voor iedereen. En daarmee hoop ik deel te worden van de nieuwe standaard, van een wereld die goed doet.'

Presence is t/m zondag 12 januari in het Groninger Museum te zien. Levenslicht wordt 16 januari onthuld en is vanaf 22 januari t/m 2 februari in ruim 150 gemeenten te zien.

Daan Roosegaarde:

  • 1979 Geboren in Nieuwkoop
  • 1997 Hogeschool voor de Kunsten, Arnhem
  • 2001 Kunstacaemie, Enschede
  • 2003 Postdoctorale opleiding architectuur, Rotterdam
  • 2006 Start Studio Roosegaarde in Waddinxveen, inmiddels in Rotterdam

Bekende kunstwerken:

  • Het van Gogh fietspad in Nuenen, dat wordt verlicht door duizenden flonkerende steentjes net als de sterrennacht van de schilder.
  • Dune, een interactief korenveldlandschap dat uit honderden led-lampen bestaat die reageren op aanraken en geluid.
  • Smog Free Tower: een hoge toren die smog uit de lucht filtert als een soort smogstofzuiger.

Deel dit artikel: