Jurriaan van Eerten over zijn boek Buiten Beeld: 'Sommige journalisten leven op de dood van anderen'

LEIDEN - Wat drijft een fotojournalist in oorlogsgebied? Die vraag beantwoordt de Leidse journalist en schrijver Jurriaan van Eerten in zijn spannende debuutroman Buiten Beeld, die vanaf deze week in de boekhandel ligt. 'Het idee is dat je als journalist verhalen vertelt van mensen die anders niet gehoord worden. Maar tegelijkertijd zit er een aspect in dat je je brood verdient met hun verhaal. En met hun ellende. Je leeft op het aspect van andermans dood.'

In Buiten Beeld doet de hoofdpersoon, fotojournalist Alex Laagland, verslag van een chaotische demonstratie in Venezuela. Hij drukt zijn camera op het juiste moment af als een betoger door een ordetroep van het regime wordt neergeschoten. Op dat moment weet hij niet beter dat het slachtoffer alleen gewond is.

Achter elkaar drukt Alex af, de demonstrant die zijn vuist in de lucht steekt en recht in de lens kijkt, het schot dat uit de loop vlamt. En dan de foto: het moment net nadat de kogel hem in zijn linkerschouder heeft geraakt en zijn mond openstaat in een schreeuw. - Fragment uit Buiten Beeld

Alex wint de Zilveren Camera met de foto. Hierdoor vergaart hij veel roem en zijn carrière neemt een enorme vlucht. Maar terwijl hij ontdekt dat de jongen is overleden, wordt hem gevraagd om terug te keren naar Venezuela voor een vervolgverhaal over het slachtoffer. De fotojournalist neemt dan een beslissing die zijn leven ingrijpend zal veranderen. Van Eerten: 'Het boek handelt vooral over het ethische dilemma waarin hij terechtkomt: voor wie doen wij journalisten dit?'

Het meisje en de gier

Het idee voor het verhaal en de foto op de omslag van Buiten Beeld zijn ontleend aan een wereldberoemde, maar omstreden foto van de Zuid-Afrikaanse fotograaf Kevin Carter. Hierop is te zien hoe een uitgemergeld meisje in Soedan voorovergebogen op de grond ligt. Achter haar zit een gier die loert op zijn prooi. Het beeld wordt door het Amerikaanse weekblad uitgeroepen tot een van de meest invloedrijke foto's aller tijden.

De gier staat volgens Van Eerten symbool voor een dier dat leeft op de dood van een ander: 'Die symboliek was zo krachtig. Maar die symboliek werd vervolgens omgedraaid. Carter wilde het verhaal vertellen van dit kindje op sterven na dood en daarvoor stond die gier voor hem symbool. En dat dat verandert door het feit dat je als journalist soms leeft op de dood van anderen'. Dat vond ik een heel bijzonder dubbel gebruik van een symbool.'

Jurriaan van Eerten | Foto: Eline van Nes

Zelfmoord

Hoewel op de foto ook is te zien dat het meisje een polsband om heeft, waarmee duidelijk wordt dat zij in een voedselprogramma zit, krijgt Kevin Carter hevige kritiek. Van Eerten: 'Hij werd zelf gezien als de gier. Terwijl hij alleen maar dacht: ik doe iets goeds. Maar ineens was hij de kwade kracht in het verhaal. Dat is hij zelf niet te boven gekomen.' Twee maanden na het winnen van de Pulitzerprijs pleegt Carter zelfmoord.

'Nou had hij ook een cocaïneprobleem. De man was zwaar verslaafd en had vermoedelijk ook persoonlijke problemen, waar wij niet eens van weten. Zijn collega en beste vriend werd tijdens een crossfire doodgeschoten. Hij heeft mensen levend verbrand zien worden, met rubber banden om hun nek. Dat helpt ook niet mee om dingen op een rij te krijgen. Maar dat fascineerde mij wel. En dus ook de uitwerking die dat op een mens heeft. Want dat is waar je als schrijver naar op zoek bent: het menselijke verhaal.'

Bomaanslag Thailand

De 36-jarige Leidenaar weet vanaf zijn twintigste al dat hij schrijver wil worden: 'Ik heb meerdere malen een script geschreven dat nooit het daglicht heeft gezien en vermoedelijk ook nooit het daglicht zal zien,' vertelt hij lachend. Maar met Buiten Beeld is het nu eindelijk gelukt. Via een lange omweg. Want nadat hij met de klassieke gitaar is afgestudeerd op het Koninklijk Conservatorium in Den Haag volgt hij de cursus Schrijven voor Film en Theater. Prima opleiding, maar na een jaar kiest hij er voor om te gaan reizen en levenservaring op te doen. Per toeval rolt hij in de journalistiek.

Dat gebeurt eind 2013 als zijn vriendin in Thailand een duikopleiding volgt en hij een opzetje maakt voor de debuutroman. Wanneer niet ver van hun vakantieverblijf een bomaanslag wordt gepleegd, trekt hij de stoute schoenen aan en trekt er op uit om een reportage te schrijven. Deze wordt - na wat op- en aanmerkingen en aanpassingen - gepubliceerd in dagblad Het Parool. Van Eerten: 'Dat was een enorme motivatie. Toen dacht ik: hier moet ik gelijk mee aan de slag. Het stemmetje zat er al langer.'

Gewelddadige samenleving

Buiten Beeld speelt zich grotendeels af in Latijns-Amerika. Geen toeval, want de Leidenaar is daar jarenlang correspondent geweest. 'Een gewelddadige samenleving', zo omschrijft hij het continent zelf. 'Ik heb wel heftige demonstraties meegemaakt. Bijvoorbeeld in Peru, in Lima. De tanks rijden dan over straat. In Chili heb ik meegemaakt dat ze met zo'n waterkanon mensen weg spoten. In Bolivia heb ik een keer meegemaakt dat met vuurwerk werd geschoten door de regeringsgezinde mensen. Toen ben ik zelf ook beschoten met een vuurpijl. Die klapte vlak naast mijn oog.'

In zijn boek put hij vanzelfsprekend uit die ervaringen. Maar hij benadrukt dat het verhaal puur fictie is: 'De persoon Alex maakt andere keuzes in situaties dan ikzelf. Het is echt een ander mens dan ik.' Zo is Van Eerten zelf nooit in Venezuela geweest: 'Ik ben er heel dichtbij geweest. Wij zouden de grens over gaan. Hadden alles al klaar. Maar net op dat moment zou de grens dichtgaan vanwege benzine-smokkel. En wij wilden niet het risico lopen dat we de grens over zouden gaan en niet meer terug konden komen. Daarvoor is mijn leven mij te lief.'

Fake news

Na het incident in Venezuela neemt fotojournalist Alex het in de roman niet zo nauw meer met de waarheid bij het schrijven van zijn nieuwsverhalen. Van Eerten lijkt zich daarbij te hebben geïnspireerd door het verhaal van de Haagse Trouw-verslaggever Perdiep Ramesar, die scoorde met een reportage over de zogenoemde Shariadriehoek in de Schilderswijk. Achteraf bleek het een van de vele journalistieke verhalen die hij uit zijn duim had gezogen.

Maar volgens Van Eerten zijn hier veel meer voorbeelden van te noemen. 'Perdiep was daar eentje van. Recent was er ook nog iemand van Der Spiegel. Stefan Huijboom die had op een gegeven moment creditcardfraude gepleegd en vervolgens een blanco cheque gestolen in Oekraïne, waarmee hij zijn hotelrekeningen betaalde. Ja, het is soms een beetje Wild West. Er lopen ook echte cowboyjournalisten rond.'

Fantasie

Toch is de realiteit soms gekker dan je zelf kan bedenken. Zelfs voor een schrijver: 'Ik dacht: foto's kan je niet verzinnen. Dus ik moet fotograaf Alex toch een schrijvend journalist maken. Toen ik bijna klaar was met mijn roman, bleek toch iemand met foto's te hebben gerotzooid. Waarschijnlijk vanuit Brazilië. Die gebruikte gepubliceerde foto's, die hij spiegelde en bewerkte. En op die manier was hij oorlogsfotograaf in Irak en in Syrië. Terwijl die vermoedelijk op een strandje zat. Als je dat dan leest, dan denk je, het kan dus toch. Maar als ik het had opgeschreven, dan was het misschien wel te veel fantasie geweest.'

Zelf kan Van Eerten er met zijn pet niet bij dat er journalisten zijn die een loopje nemen met de waarheid: 'De eerste regel van journalistiek is dat het klopt. Helemaal in deze tijd van fake news, dat als politiek wapen wordt gebruikt. Dan draag je daar aan bij, aan het gebrek aan vertrouwen in de journalistiek. Iedere charlatan die ontmaskerd wordt, is een bevestiging voor al die mensen die toch al vinden dat het allemaal fake news is.'

Leerweg

Uiteindelijk heeft Van Eerten er zeven jaar over gedaan voordat Buiten Beeld deze week in de boekhandel ligt. Dat was langer dan gepland: 'Bij het schrijven van literatuur komt toch echt heel veel kijken. Als eerste een verhaal schrijven die de lezer meeneemt, dat 'ie zijn boek niet weglegt. Maar ook dat je daaronder verschillende lagen hebt, zoals dat in de literatuur verwacht wordt. Karakters goed uitwerken. Dat het levendig wordt, dat het echt mensen zijn. Mooie zinnen schrijven alleen al, is iets waar je jaren mee bezig kan zijn. Ik zie dat wel als een leerweg waar ik de rest van mijn leven mee bezig blijf.'

Want als Van Eerten ergens gelukkig van wordt dan is dat wel van schrijven: 'Dus echt met een verhaal bezig zijn. En dat helemaal opbouwen, dat je er midden in zit. En wat dat is, dat zou ik niet kunnen omschrijven.' Hoewel hij nog in afwachting is van de eerste recensies, is hij al wel begonnen aan een tweede roman. 'Je vraagt je af: wat als ik nou helemaal wordt afgebrand in de recensies? Dan zou dat jammer zijn, maar dan zou ik die kritiek meenemen voor mijn volgende boek. En dan ook proberen weer het beste te schrijven wat er in mij zit op dat moment.'

Cover van Buiten Beeld | Foto: Nieuw Amsterdam

Buiten Beeld van Jurriaan van Eerten is verschenen bij uitgeverij Nieuw Amsterdam.

Deel dit artikel: