Instellingen

Handgranaatmonitor: drie regiogemeenten in 'handgranaten top tien'

De handgranaat bij het supportershome van ADO Den Haag
De handgranaat bij het supportershome van ADO Den Haag © JVDL

LEIDEN - Den Haag, Delft en Noordwijk staan in de top tien van gemeenten waar de afgelopen jaren de meeste incidenten met handgranaten zijn geweest. De ranglijst is samengesteld door onderzoekers van de Universiteit Leiden. Met name in 2018 en 2019 werden er veel explosieven gebruikt. De Leidse onderzoekers zijn begonnen met het bijhouden van een database waarin alle incidenten worden bijgehouden: de handgranaatmonitor.

De onderzoekers bekeken alle incidenten in Nederland sinds 2008. Duidelijk is dat het fenomeen pas vanaf 2017 een vlucht neemt, met in Nederland twaalf incidenten dat jaar. Tot die tijd zijn er gemiddeld vijf incidenten per jaar. In 2018 worden er 41 granaten neergelegd. De piek ligt in 2019 met 53. Daarna zakt het weer in. De onderzoekers denken dat dit onder meer komt door de coronacrisis. Een granaat voor een pand neerleggen of aan een deurklink hangen gebeurt bijna uitsluitend 's avonds of 's nachts. En door de avondklok en de lockdown is dat sinds begin 2020 een stuk lastiger geweest.

De meeste granaten worden gebruikt in Amsterdam, maar ook in Den Haag zijn de afgelopen jaren dertien granaten neergelegd, waarvan sommigen zijn ontploft. Daarmee is de stad gedeeld tweede in de top tien, samen met Rotterdam, maar ruim achter de hoofdstad, waar maar liefst 48 incidenten waren. In Noordwijk ging het om zes incidenten in 2018 en 2019, waarvan vier bij hetzelfde slachtoffer. Een van de explosieven ging ook af.

Waarom Noordwijk?

Volgens onderzoeker Arnaldo Rabolini van de Universiteit Leiden is het niet gek dat Den Haag de top tien haalt. 'In de vier grote steden is een concentratie van criminaliteit, dus daar kun je dit verwachten.' In Den Haag zijn de afgelopen jaren onder meer incidenten geweest bij het supportershome van ADO en bij het woonhuis en de zaak van een restauranthouder uit Ypenburg. Voor Noordwijk is de verklaring lastiger, zegt Rabolini. 'Het is natuurlijk een badplaats met veel horeca en nachtclubs, maar waar het dan vandaan komt?'

Ook Delft kreeg de afgelopen jaren te maken met handgranaten. Die ontploften onder meer bij twee coffeeshops, die eerder ook al waren beschoten. Die zaak is om meerdere redenen bijzonder: granaten worden in zeventig procent van de gevallen juist niet tot ontploffing gebracht en in dit geval werd de dader gepakt en veroordeeld. In Delft en Noordwijk zijn ook garagebedrijven doelwit geweest.

Dreiging

Onderzoeker Katharina Krüsselman heeft wel een verklaring waarom granaten meestal alleen worden achtergelaten en niet tot ontploffing worden gebracht. 'Het explosief op zich en de boodschap die ervan uitgaat is al dreigend genoeg. Je hoeft hem niet te laten ontploffen om je doel te bereiken.' De granaat is volgens haar een makkelijke dreigmethode: goedkoop, simpel uit te voeren met maximaal effect en met een lage pakkans. Sinds 2008 is slechts een derde van de daders gearresteerd. De dader van de ADO-granaat werd wel gevonden en veroordeeld, maar voor de aanslagen in Noordwijk is nooit iemand aangehouden.

Krüsselman onderscheidt drie doelen die criminelen hebben: drugsgerelateerde dreiging, afpersing of het toebrengen van financiële schade, doordat burgemeesters een zaak bijna automatisch sluiten na een granaatincident. In Delft had dat het effect dat de eigenaar van de coffeeshops zijn zaken verkocht.

In de gracht

Het feit dat dat automatisme in sommige steden, zoals Amsterdam en Delft, niet meer wordt gehanteerd maar er per geval gekeken wordt, kan naast corona één van de redenen zijn dat het aantal incidenten na de piek in 2019 daalt. 'Als een burgemeester niet meer automatisch sluit dan vervalt dat doel voor de crimineel', zegt Krüsselman.

Een derde reden voor de daling in 2020 en 2021 kan ook zijn dat ondernemers een granaat aan of voor de deur niet altijd meer melden, maar in de dichtstbijzijnde gracht gooien. Dat scheelt een hoop gedoe en de zaak wordt in elk geval niet gesloten door de burgemeester.

Andere landen

De handgranaat als dreigmiddel is een typisch Nederlands fenomeen, zo blijkt uit het onderzoek van de Universiteit Leiden. In België worden handgranaten ook gebruikt, maar daar als vergeldingsmiddel in het drugsmilieu, voornamelijk in en om Antwerpen, concludeert het Vlaams Vredes Instituut na onderzoek. In België gaan bijna alle geplaatste granaten wel af: 32 van de 35 tussen 2018 en 2020.

In Zweden worden granaten en zelfgemaakte explosieven gebruikt bij bendeoorlogen, zo stelt de politie van Stockholm, die het gebruik van explosieven analyseerde. Criminelen in Zweden hebben een voorkeur voor zelfgebouwde bommen van dynamiet, zoals vorige maand nog bleek bij een aanslag in Göteborg, maar ongeveer de helft van alle explosies komt van granaten. In Zweden gaan ze, net als in België, meestal wel af.

Voormalig Joegoslavië

In andere Europese landen komt het gebruik van handgranaten niet of nauwelijks voor. De onderzoekers hebben daar geen verklaring voor. De gebruikte granaten komen, op enkele uitzonderingen na, uit voormalig Joegoslavië. En daar kan iedereen ze kopen. De populairste granaat is de M75P3. In Nederland kost die zo'n honderd euro. Wie bereid is naar Bosnië te rijden heeft daar al een roestig exemplaar voor vijf euro. Of je krijgt er een paar cadeau als je wapens koopt, zo zegt een expert op dit gebied.

In voormalig Joegoslavië wemelt het van de vuurwapens en granaten, die zijn overgebleven van de oorlogen in de jaren 90. Inwoners voelen zich inmiddels veilig genoeg om hun wapens te verkopen en zo komen ze hier naar toe. Het aantal wapens en explosieven is zo groot dat de regering van Servië in 2015 zijn burgers opriep om oude handgranaten niet bij het huisvuil te gooien, om ongelukken te voorkomen. Het aantal illegale wapens in Servië werd in 2015 door de politie daar geschat op 200.000 tot 900.000.