Eindeloze Haagse formatie door gebrek aan geld en vertrouwen

Het stadhuis van Den Haag
Het stadhuis van Den Haag © ANP
DEN HAAG - Op de kop af een half jaar na de gemeenteraadsverkiezingen is er eindelijk een nieuwe coalitie in Den Haag. Vrijdagmiddag presenteren de onderhandelaars van D66, VVD, GroenLinks, CDA en PvdA hun coalitieakkoord. De vijf partijen zaten de afgelopen jaren ook al in het college. De grootste partij, Hart voor Den Haag, staat aan de zijlijn. Een terugblik op een formatie die eindeloos leek te duren.
In de late uurtjes van woensdag 16 maart liggen alle kaarten op tafel. De stemmen zijn geteld en de zetels verdeeld. In het Haagse stadhuis is burgemeester Jan van Zanen op het podium geklommen om de uitslag van de verkiezingen voor te lezen. Dit is de uitslag en daar hebben de partijen het mee te doen. Het blijkt een uitslag te zijn die zorgt voor een ongekend lange formatie.
Richard de Mos van Hart voor Den Haag moet in de bewuste verkiezingsnacht even wat wegslikken. Zijn partij Hart voor Den Haag wint een zetel en blijft met negen zetels de grootste in de stad. Maar een monsteroverwinning van vijftien zetels, waar De Mos de weken voor de verkiezingen op gokte, is het niet. D66 en GroenLinks hebben voor de verkiezingen al laten weten niet met De Mos in een coalitie te willen zolang het corruptieonderzoek naar de oud-wethouders De Mos en Guernaoui niet is afgerond. En met deze uitslag, zo weet De Mos, hebben andere partijen hem niet per se nodig voor een meerderheidscoalitie.

Champagne en taart

De uitslag laat nog iets zien. De zittende coalitie van D66, VVD, GroenLinks, CDA en PvdA zou voor een doorstart kunnen gaan. Deze coalitie wint zelfs twee zetels, omdat alle partijen gelijk blijven en D66 van zes naar acht zetels stijgt. Maar vanzelfsprekend is een doorstart niet, zo wordt de maanden die volgen duidelijk.
Hart voor Den Haag viert dat het opnieuw de grootste partij van Den Haag is
Hart voor Den Haag viert dat het opnieuw de grootste partij van Den Haag is © Omroep West
De ochtend van 17 maart hebben De Mos en zijn fractiegenoten zich herpakt. Hart voor Den Haag heeft op het stadhuis champagne en een grote taart laten aanrukken. Natuurlijk had De Mos op meer gehoopt, vertelt hij aan de aanwezige journalisten. Maar met alles wat hij en zijn partij de afgelopen jaren hebben moeten doorstaan is het resultaat toch iets om trots op te zijn. Voelt hij zich een winnaar of een verliezer? 'Een winnaar', antwoordt hij zelfverzekerd. 'We hebben met 1-0 gewonnen, maar ik had liever met 6-0 gewonnen.'
De verkiezingsopkomst in Den Haag was tijdens de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen zorgwekkend laag. Niet meer dan 43 procent van de kiesgerechtigden ging naar de stembus. Een werkgroep met daarin raadsleden, burgemeester Jan van Zanen en de wethouder Participatie gaat onderzoeken waarom zoveel kiezers thuisbleven.
Bij D66 is de stemming die ochtend uitbundig. De partij is de grootste winnaar van de verkiezingen in Den Haag en is de tweede partij in de stad geworden. 'De glimlach waar ik mee naar bed ben gegaan, stond vanochtend nog steeds op mijn gezicht', zegt D66-leider Robert van Asten. Hij is optimistisch en loopt voor de camera bij Omroep West alvast wat op de zaken vooruit. Uiteraard is Hart voor Den Haag als grootste partij aan zet om de formatie te starten, maar ook Van Asten heeft gezien dat het zittende college door zou kunnen.
'Ik heb de afgelopen tijd heel prettig gewerkt met alle partijen, van links tot rechts, die nu in het college zitten', zegt Van Asten. 'Ik zou dus graag doorwerken, ook met de collega-wethouders met wie ik in het college heb gezeten. Maar we gaan het de komende dagen eens bekijken.'

Handreiking

De Mos heeft ondertussen de moed niet opgegeven en doet een uiterste poging om andere partijen over te halen toch een samenwerking met Hart voor Den Haag aan te gaan. Twee dagen na de verkiezingen doet hij een handreiking die hem zwaar valt. Hij en zijn partijgenoot Rachid Guernaoui laten weten dat zij zich terugtrekken als wethouderskandidaten. De raadsleden Rita Verdonk en Constant Martini zijn de enige twee kandidaten die Hart voor Den Haag naar voren schuift voor een plek in een college. Maar de uitgestoken hand wordt afgewezen. 'Een stadsbestuur moet boven elke twijfel verheven zijn als het gaat om integriteit', herhaalt Van Asten.
Een meerderheidscoalitie met Hart voor Den Haag wordt steeds onwaarschijnlijker. Deze conclusie lijkt de partij ook parten te spelen bij de zoektocht naar een informateur. In 2018 lukt het De Mos nog om VVD-coryfee Hans Wiegel aan te stellen als verkenner en voormalig VVD-minister Edith Schippers als informateur. Maar deze keer blijft het lang stil rond Hart voor Den Haag en komt de formatie niet uit de startblokken. Twee weken na de verkiezingen lekt uit dat Rita Verdonk achter de schermen aan de slag is als gegaan als een soort informele informateur, die gesprekken voert met mogelijke coalitiegenoten. Maar deze gesprekken leveren niets op.

Blokkades

Uiteindelijk lukt het Hart voor Den Haag toch om twee informateurs te vinden. Voormalig VVD-Kamerlid Gert-Jan Oplaat en hoogleraar decentrale overheid Geerten Boogaard krijgen op 1 april de opdracht om een meerderheidscoalitie te zoeken met Hart voor Den Haag.
Rita Verdonk, Gert-Jan Oplaat en Geerten Bogaard in de Haagse raadszaal
Rita Verdonk, Gert-Jan Oplaat en Geerten Bogaard in de Haagse raadszaal © ANP
Daar slagen zij niet in, zo wordt twee weken later duidelijk. De belangrijkste reden is volgens de informateurs het strafrechtelijk onderzoek naar de oud-wethouders De Mos en Guernaoui. Die vormt een blokkade voor te veel partijen. De zaak trekt een zware wissel op de lokale democratie, vinden ze. En de informateurs verwijten het Openbaar Ministerie (OM) dat de zaak na bijna drie jaar nog steeds niet inhoudelijk is behandeld.

Zware schaduw

'Het is voor de lokale democratie zeer frustrerend dat het in Nederland kennelijk niet lukt om ten minste de belangrijkste aanklacht tegen de belangrijkste verdachte sneller aan de rechter voor te leggen. Of overtuigend uit te leggen waarom dat niet lukt en het kennelijk nodig is zó lang zo’n zware schaduw over de lokale democratie te werpen', stellen Boogaard en Oplaat in hun eindverslag.
Het Openbaar Ministerie (OM) verdenkt Richard de Mos en Rachid Guernaoui van deelneming aan criminele organisaties met enkele vastgoed- en horecaondernemers, schending van hun ambtsgeheim, meineed en corruptie. De zaak zou onder meer draaien om de verlening van nachtvergunningen aan bevriende horecaondernemers, die ook donateur zijn van Hart voor Den Haag. Ook voormalig-raadslid van Hart voor Den Haag, Nino Davituliani, is verdachte in de zaak. Alle drie ontkennen alle aantijgingen.
D66 is als tweede partij van de stad nu aan zet om de formatie te leiden en stelt op 14 april Annelien Bredenoord, D66-Eerste Kamerlid en rector van de Erasmus Universiteit, en D66-Tweede Kamerlid Joost Sneller aan als verkenners. Zij gaan enthousiast en vol goede moed aan de gang, maar ook zij komen van een koude kermis thuis. Teleurgesteld concluderen zij op 11 mei dat twee maanden na de verkiezingen partijen nog altijd blokkades opwerpen, waardoor het vormen van een coalitie niet mogelijk is.

Teleurstellend

'Het ontbreekt bij partijen nog altijd aan de politieke wil om keuzes te maken die nodig zijn om daadwerkelijk te gaan onderhandelen over de vorming van een meerderheidscoalitie', schrijven zij in hun eindverslag. 'In het licht van de grote en urgente uitdagingen waar de mooie stad Den Haag en haar inwoners voor staan, vinden wij dat een teleurstellende conclusie.'
Wat nu? Het is Hart voor Den Haag niet gelukt om een coalitie te vormen en ook D66 kan geen potjes breken. De uitvlucht wordt gevonden in een motie van het CDA die door de hele gemeenteraad, op de PVV na, wordt gesteund. De gemeenteraad wil dat er een onafhankelijke, gezaghebbende adviseur komt, die het stadsbestuur uit de impasse haalt.

Piet Hein Donner

Die adviseur wordt op 13 mei gevonden in de persoon van oud-minister Piet Hein Donner (CDA). Hij concludeert na anderhalve week dat een coalitie met Hart voor Den Haag geen kans van slagen heeft, maar dat D66, VVD, GroenLinks, CDA en de PvdA wel bereid zijn om te starten met de onderhandelingen.
Piet Hein Donner (CDA) verlaat de stadskwekerij
Piet Hein Donner (CDA) verlaat de stadskwekerij © Omroep West
De zittende coalitie wil dus verder, maar noem het geen doorstart benadrukt VVD-leider Anne Mulder. 'We hebben afgesproken dat als de onderhandelingen slagen we een nieuwe start willen maken, die nadrukkelijk geen doorstart is van het vorige college', zegt hij aan de vooravond van de onderhandelingen.

Zomervakantie

Of hij die uitspraak waarmaakt moet blijken uit het nieuwe coalitieakkoord, maar wie dacht dat de vijf partijen, die al meer dan twee jaar samenwerken, makkelijk en snel een akkoord zouden hebben komt bedrogen uit. De gesprekken verlopen 'in goede sfeer', maar vlotten niet erg.
Bij de start van de zomervakantie, op vrijdag 8 juli, schrijven de onderhandelaars in een verklaring dat er 'goede vooruitgang is geboekt', maar dat ze er nog niet uit zijn. 'Het werken aan de nieuwe coalitie gaat in de komende periode door. Ook vanaf de vakantieadressen', verzekeren ze. Dat doorwerken bestaat uit het doornemen van een 55 pagina’s tellend concept coalitieakkoord, waar overigens nog geen financiële paragraaf bij zit.

Verdelen van de pijn

Kort voor de vakantie heeft Donner al uit de doeken gedaan waarom volgens hem de onderhandelingen ingewikkeld zijn. 'De stad leeft op reserves, terwijl een oorlogskas nodig is', zegt hij op 30 juni in een vergadering van de gemeenteraad. Hij wijst op de slechte financiële positie van de stad, waardoor er lastige keuzes gemaakt moeten worden. Oftewel: de onderhandelingen draaien om het verdelen van de pijn.
De onderhandelaars bestuderen in de Haagse stadskwekerij jullie adviezen
De onderhandelaars bestuderen in de Haagse stadskwekerij jullie adviezen © Omroep West
Bij het verdelen van die pijn helpt het niet dat de politieke verschillen tussen de vijf partijen groot zijn en de persoonlijke verhoudingen niet altijd opperbest. Het zou met name botsen tussen VVD’er Anne Mulder en PvdA’er Martijn Balster, alhoewel de mannen dat zelf ontkennen. Het leidt in het zicht van de finish zelfs tot een crisis, omdat de VVD op het laatste moment toch niet wil instemmen met de voorgenomen lastenverzwaringen, zoals het verhogen van onroerendezaakbelasting en het duurder maken van parkeren. De liberalen gaan alsnog overstag, zodat de laatste hobbel richting een akkoord is genomen.

Crisis

De bezworen crisis wordt door de onderhandelaars aangegrepen om aan de buitenwacht duidelijk te maken dat ze nu echt bezig zijn met de laatste puntjes op de i te zetten van het coalitieakkoord. Op maandag 5 september schrijven de onderhandelaars in een verklaring dat ze 'op korte termijn' een akkoord verwachten. Het zal nog tien onderhandelingsdagen duren voordat dit akkoord er daadwerkelijk ligt.
Overigens maakt Donner dit niet meer mee. Hij blijkt al op 31 augustus op vakantie te zijn gegaan, omdat hij bij het aanvaarden van zijn klus had verwacht dat ze er eind augustus toch wel uit zouden zijn. In een raadsbrief schrijft hij dat hij blijft hopen 'dat de politieke verantwoordelijkheid en het besef van het gemeenschappelijk belang van Den Haag en zijn burgers de doorslag zullen geven, in plaats van keuzes gebaseerd op partijbelangen'. Donner: 'Daarom ga ik met een gerust hart op vakantie in de verwachting dat bij mijn terugkeer blijkt dat u er alsnog uit bent gekomen.'
Vrijdagmiddag presenteren D66, VVD, GroenLinks, PvdA en CDA hun coalitieakkoord in de Centrale Bibliotheek aan het Spui in Den Haag. De presentatie begint om 14.00 uur en is via een livestream te volgen op omroepwest.nl.