Het 'Meisje met de parel' is doelwit van klimaatactie, maar wie was zij?

Het Meisje met de parel van Johannes Vermeer
Het Meisje met de parel van Johannes Vermeer © ANP
DEN HAAG - Klimaatactivisten hebben zichzelf donderdagmiddag in het Mauritshuis in Den Haag vastgeplakt aan het schilderij 'Meisje met de parel'. Het doek van het wereldberoemde kunstwerk raakte gelukkig niet beschadigd, de lijst en de achterplaat wel wat. Als dat is hersteld zal het doek snel weer te zien zijn in het Mauritshuis, zei directeur Martine Gosselink in Nieuwsuur. Wat weten we eigenlijk over 'Meisje met de parel'? Omroep West zocht het voor je uit.

Wie maakte het 'Meisje met de parel'?

De Delftse schilder Johannes Vermeer (1632-1675), één van de bekendste kunstenaars uit de 17e eeuw, maakte het schilderij rond 1666. De protestantse Vermeer liet zich voor zijn werken inspireren door de Bijbel en het alledaagse leven in Delft. Zijn schilderijen bestonden vaak uit serene taferelen, waarbij vooral de lichtval en de subtiele kleuren een sleutelrol speelden. Vermeer had een grote voorliefde voor intense blauwe kleuren. Een kleur die in die tijd peperduur was omdat het werd gemaakt met dure mineralen. De liefde voor de kleur is niet alleen zichtbaar in het meisje met de parel, maar ook andere werken van de hand van Vermeer, zoals 'Het Melkmeisje' (ca. 1660) of 'Gezicht op Delft' (1661).
Het Melkmeisje
Het Melkmeisje © ANP
Vermeer woonde zijn hele leven in Delft en trouwde daar in 1653 met de Catharina Bolnes, een rijke vrouw van goede komaf. Samen kregen ze veertien kinderen. Het gezin woonde in bij de schoonmoeder van Vermeer. Na zijn overlijden raakte de naam van Vermeer in de vergetelheid. Een aantal van de 45 werken van zijn hand werden een tijdlang toegeschreven aan andere kunstenaars die meer bekendheid genoten. Pas in de 19e eeuw werd Vermeer herontdekt door de Franse kunstcriticus Théopile Thoré. Sindsdien geldt hij als één van de bekendste en belangrijkste schilders uit de Gouden Eeuw.

Wie is het meisje op het schilderij?

Met haar exotische kleding, open mond, vermoeide ogen en bekende parel is ze misschien wel één van de meest herkenbare vrouwen ter wereld. Toch weten we nog altijd niet wat haar naam is en of het meisje überhaupt echt heeft bestaan. Bijnamen heeft ze wel. 'De Mona Lisa van de Lage Landen' bijvoorbeeld. Maar dat vertelt weinig over wie ze was.
Archieffoto van het Meisje met de parel in het Mauritshuis
Archieffoto van het Meisje met de parel in het Mauritshuis © ANP
In 2018 deed een internationaal team aan wetenschappers, restauratoren en researchers een groot onderzoek naar het schilderij van Vermeer. Enerzijds om de technieken, materialen en oorspronkelijke vorm van het schilderij te achterhalen, maar ook om meer licht op het meisje zelf te werpen. De resultaten over dat laatste waren teleurstellend. 'Nee, we zijn er niet achter gekomen wie deze jonge dame was en of ze ooit echt bestaan heeft. Maar we zijn wel iéts dichter?bij?haar gekomen', zei Martine Gosselink, directeur van het museum destijds.
Het schilderij van Vermeer is naar alle waarschijnlijkheid geen portret, maar een 'tronie'. Bij een tronie wordt een anoniem model op een neutrale achtergrond geplaatst. Een tronie is bedoeld om leeftijd, karakter, kleding, stemming of andere soortgelijke zaken af te beelden. Zo kon een kunstenaar zijn vaardigheden laten zien. Het was dus een soort oefenschilderij. Tronies werden veelal niet in opdracht gemaakt, maar waren desalniettemin erg populair in de tijd van Vermeer.

Hoe werd het schilderij zo beroemd?

Na de dood van Vermeer zwierf het schilderij lange tijd rond zonder dat iemand er naar omkeek. In de eeuwen direct na Vermeer werd de echte waarde van zijn kunst onderschat. Tot een dag in 1881, toen het schilderij te koop stond op een veiling in Den Haag. Volgens de overlevering was het kunstwerk in zeer slechte staat. Eén van de aanwezigen op de veiling was de Haagse cultuurambtenaar Victor de Stuers en zijn goede vriend en kunstverzamelaar A.A. Des Tombe.
Victor de Stuers kocht 'Meisje met de parel' voor twee gulden en dertig cent
Victor de Stuers kocht 'Meisje met de parel' voor twee gulden en dertig cent © onbekende fotograaf
Het verhaal gaat dat De Stuers het kunstwerk herkende als een werk van Vermeer, ondanks de verwaarloosde staat. De Stuers en Des Tombes spraken met elkaar af om niet tegen elkaar op te bieden. Hun plan werkte. Des Tombes wist het stuk voor slechts twee gulden en dertig cent te bemachtigen om aan zijn collectie toe te voegen. Omgerekend naar de huidige tijd zou dat een prijskaartje van ongeveer 30 euro zijn.
Des Tombe liet het schilderij in 1882 restaureren. In 1885 bezocht de toekomstig directeur van het Mauritshuis, Ambraham Bredius, de collectie van Des Tombe aan de Parkstraat 26 in Den Haag. 'Vermeer doodt ze allen; het meisjeskopje, zoo uitmuntend gemodelleerd, dat men haast vergeet een doek voor zich te hebben, en dat éénige licht uitstralende, behoudt geheel alleen uwe aandacht', zei Bredius destijds. Bij het overlijden van Des Tombe in 1902 liet hij 12 schilderijen na aan het Mauritshuis, waaronder het Meisje met de Parel.

Wat kost het schilderij?

Voor het Mauritshuis? Niets. Voor een kunstliefhebber met diepe zakken? Onbetaalbaar. Het Mauritshuis heeft immers geen enkele plannen om het kunstwerk te verkopen of te veilen. Wat wel duidelijk is, is dat schilderijen van Vermeer aardig wat kunnen opbrengen. De laatste keer dat er een schilderij van Vermeer werd verkocht was in 2014. Het ging toen om het kunstwerk 'Sint Praxedis', waarover nog altijd twijfels bestaan of het daadwerkelijk van Vermeer is. In het Britse veilinghuis Christie's viel de hamer bij 7,8 miljoen euro.
Sint Praxedis, een ander (vermeend) werk van Vermeer
Sint Praxedis, een ander (vermeend) werk van Vermeer © ANP
Omdat Vermeer een relatief kleine collectie heeft achtergelaten, komt het maar zelden voor dat er één opduikt of verkocht wordt. Toen de Nederlandse edelman en kunstverzamelaar Pieter Hendrik Six van Vromade in 1905 overleed, werden 39 schilderijen uit zijn collectie te koop aangeboden aan de Vereniging Rembrandt. 'Het Melkmeisje', misschien wel het bekendste, andere werk van Vermeer, behoorde tot die collectie. De volledige collectie werd met behulp van de Nederlandse regering aangeschaft voor 750.000 gulden (9,25 miljoen euro in 2022) en toegevoegd aan het Rijksmuseum, waar het tot op de dag van vandaag deel van uitmaakt.