Vertrouwensbreuk trekt diepe sporen in Haagse politiek: 'We voelen ons bedonderd'

De wethouders in Den Haag worden in september 2022 geïnstalleerd
De wethouders in Den Haag worden in september 2022 geïnstalleerd © Omroep West
DEN HAAG - Bedonderd, ernstige vertrouwensbreuk en in het pak genaaid. Het zijn woorden die collegepartijen gebruiken om het uiteenvallen van de Haagse coalitie te beschrijven. De VVD trok eind juni de stekker uit de coalitie, omdat de partijen het niet eens konden worden over een eventuele coalitiedeelname van Hart voor Den Haag. En nog altijd is er geen zicht op een nieuwe meerderheidscoalitie nu de eerste poging van Arie Slob afgelopen vrijdag mislukte. De overgebleven coalitiepartijen zijn zwaar teleurgesteld in de VVD, die zou hebben aangestuurd op een breuk. De liberalen ontkennen dat en begrijpen niet dat hun standpunt niet serieus is genomen. Een terugblik op een bewogen week op het stadhuis.
'Verdorie, dit is niet handig mensen. Kom op. U heeft tien dagen de tijd gehad om over deze motie na te denken.' Burgemeester Jan van Zanen ontploft donderdagmiddag 29 juni rond 17.30 uur tijdens een explosief raadsdebat over de toekomst van het college.
Anderhalf uur lang lijkt de Haagse coalitie een geitenpaadje te hebben gevonden waardoor de diepe crisis waar D66, VVD, GroenLinks, PvdA en CDA in terecht zijn gekomen, is afgewend. Maar het blijkt allemaal een misverstand en uren later zegt de VVD alsnog de samenwerking met de andere coalitiegenoten op.

Ene crisisoverleg na het andere

Aan dit chaotische raadsdebat is een week voorafgegaan waarin de coalitie zich verplaatst van het ene crisisoverleg naar het andere. Ook tijdens het debat kan de crisis niet worden bezworen, ondanks de vele schorsingen. Integendeel. De problemen stapelen zich op waardoor een breuk onafwendbaar wordt.
De lont in het kruitvat is het advies dat Bruno Bruins (VVD) een week eerder geeft. De oud-minister is door de raad gevraagd om met alle fracties te spreken over de politieke gevolgen van de verpletterende vrijspraak van de oud-wethouders Richard de Mos en Rachid Guernaoui van Hart voor Den Haag.
Hart voor Den Haag staat voorlopig aan de zijlijn. De partij van Richard de Mos voerde vorige week op advies van verkenner Arie Slob (ChristenUnie), verkennende gesprekken met VVD, Partij voor de Dieren, Denk, SP en ChristenUnie/SGP. Maar zij zijn er niet uitgekomen. Nu komt er een tweede meerderheidsvariant op tafel met D66, GroenLinks, PvdA en CDA (de huidige minderheidscoalitie) aangevuld met Partij voor de Dieren, DENK, SP, ChristenUnie/SGP en Haagse Stadspartij. Een meerderheidscoalitie met zowel Hart voor Den Haag als D66 is door blokkades niet mogelijk volgens Slob.
De twee politici zijn op 21 april, samen met zes andere verdachten, door de rechter op alle punten vrijgesproken van corruptie. Bruins adviseert de raad na zijn gespreksronde om snel 'verkennende gesprekken te voeren over deelname van Hart voor Den Haag aan de coalitie en het college van burgemeester en wethouders'. Hij sluit zijn brief aan de gemeenteraad af met de woorden: 'Hou elkaar een beetje heel'.

'Democratisch gebrek' herstellen

Het advies is een opsteker voor Richard de Mos. Hij heeft na zijn vrijspraak gelijk gezegd dat hij wil aanschuiven bij de bestaande coalitie. 'Er hoeft niemand weg, maar wij willen er wel bij', herhaalt hij. Met het advies van Bruins komt deze aanschuifvariant in het vizier.
Richard de Mos bij het verlaten van de rechtbank na zijn vrijspraak ruim twee weken geleden
Richard de Mos bij het verlaten van de rechtbank na zijn vrijspraak ruim twee weken geleden © ANP
Ook de VVD is tevreden. De liberalen hebben niet onder stoelen of banken gestoken dat zij graag willen samenwerken met Hart voor Den Haag. Het 'democratisch gebrek', dat is ontstaan omdat Hart voor Den Haag door de rechtszaak geen kans had om in het college te komen, moet hersteld worden, vindt de VVD.

Advies klap in gezicht van GroenLinks en PvdA

Maar voor coalitiegenoten GroenLinks en de PvdA is het advies een klap in het gezicht. De partijen proberen al wekenlang het woord 'verkenning' te vermijden. Het voeren van verkennende gesprekken gaat teveel op onderhandelingen lijken en dat is wat deze partijen koste wat kost willen voorkomen.
De coalitie gaat met het aanschuiven van Hart voor Den Haag naar rechts hellen, redeneren zij, en dat willen GroenLinks en PvdA niet. 'Wij gaan een rechtse coalitie niet aan een meerderheid helpen', herhalen de partijen. Daarentegen staan D66 en CDA wel meer open voor gesprekken met De Mos. De verdeelde coalitie is een feit.
Arie Slob is door de Haagse gemeenteraad gevraagd om de mogelijkheden voor een meerderheidscoalitie te onderzoeken. Hij heeft hierover vlak voor en net na de zomervakantie gesprekken gevoerd met alle dertien fracties. Van deze gesprekken zijn verslagen gemaakt en die zijn deze week gepubliceerd. Dit verhaal is mede gebaseerd op deze verslagen. Ook heeft Omroep West achter de schermen gesprekken met betrokkenen gevoerd.
Vrijdagavond, een dag na de presentatie van het Bruins-advies, schrikt de coalitie op. Voormalig Binnenhof-verslaggever Ron Fresen zegt in tv-talkshow Jinek, dat hij van anonieme bronnen rondom de VVD op het Haagse stadhuis heeft vernomen dat de liberalen bereid zijn om het college op te blazen als hun coalitiegenoten blijven weigeren om serieuze gesprekken met Hart voor Den Haag aan te gaan.
VVD-fractievoorzitter Lotte van Basten Batenburg neemt niet expliciet afstand van de uitspraken en dat verontrust de coalitiegenoten. Het dreigement blijft boven het stadhuis hangen.

Buigen of barsten

Na het weekend komen de fracties op maandagavond in crisissfeer bij elkaar. Maandag is elke week het moment van de fractievergaderingen, maar deze keer staat er veel op het spel, zo realiseren de raadsleden zich. Ze moeten de raadsvergadering van donderdag voorbereiden, waarin de raad het advies van Bruins gaat bespreken. De vergadering lijkt er eentje van buigen of barsten te worden.
Op 21 april heeft de rechter oud-wethouders Richard de Mos en Rachid Guernaoui van Hart voor Den Haag vrijgesproken van corruptie. Ook zes andere verdachten zijn vrijgesproken. In juni maakte het Openbaar Ministerie bekend in hoger beroep te gaan tegen de vrijspraak.
De VVD maakt die maandagavond duidelijk hoe de partij de raadsvergadering in wil gaan. Dat blijkt uit de vrijgegeven verslagen van de gesprekken die verkenner Arie Slob met de fracties de afgelopen weken heeft gehad. Hij is door de raad gevraagd om na de val van de coalitie op zoek te gaan naar een meerderheidscoalitie.
De VVD kondigt een motie aan, zo staat in het gespreksverslag van de PvdA. In die motie staat precies wat GroenLinks en de PvdA niet willen: het voeren van verkennende gesprekken met Hart voor Den Haag over de aanschuifvariant. De VVD-motie kan 'niet op steun van andere coalitiepartijen rekenen', zegt de PvdA.

Gezamenlijke motie

De volgende ochtend komen de fractievoorzitters en partijleiders van de vijf coalitiepartijen in alle vroegte bijeen. Er zijn al meerdere een-op-een-gesprekken geweest, maar het is voor het eerst sinds het advies van Bruins dat er een zogenoemd 5+5-overleg plaatsvindt. Ze hebben om 8.00 uur op het stadhuis afgesproken voor een vergadering met ontbijt. In die vergadering spreken de partijen af dat D66 gaat werken aan een gezamenlijke motie 'met als doel de coalitie op een lijn te brengen'.
Ook de VVD gaat daarin mee en zegt daar achteraf in de gesprekken met Slob over dat de partij hoopte en probeerde om er samen met de coalitie uit te komen. 'De VVD wilde het advies van de door de raad aangewezen gespreksleider Bruins volledig omarmen, maar was bereid veel ruimte te bieden aan GroenLinks en PvdA om de gesprekken eerder aftastend te maken dan in politieke zin verkennend', staat in het gespreksverslag van de VVD.
Het stadhuis van Den Haag
Het stadhuis van Den Haag © ANP
Woensdagavond ligt er een concept-motie van D66 op tafel tijdens een nieuw crisisoverleg. Hierin staat onder meer dat 'alle overwegingen uit de brief van Bruins worden overgenomen' en dat de coalitie 'daartoe in gesprek gaat met alle oppositiepartijen – van groot naar klein – over het herstel van vertrouwen en samenwerking als geschetst in de brief van Bruins'. De woorden aanschuifvariant en verkenning ontbreken.
De concept-motie kan niet op instemming rekenen van de VVD, omdat de motie niet ver genoeg gaat. De partij vindt dat de gesprekken met alle oppositiepartijen 'over één kam' worden geschoren, terwijl Hart voor Den Haag een unieke positie heeft. 'Dit deed geen recht aan de vrijspraak en geen recht aan de brief van gespreksleider Bruins', zegt de VVD.

Schorsing om te finetunen

Op de dag van het raadsdebat is er dus nog geen motie die door de hele coalitie wordt gesteund. Daarom komt er rond het middaguur een nieuw overleg waarin de partijen woorden in de motie schrappen en zinnen aanpassen. Het aanpassen van de precieze formuleringen in de motie gaat de hele middag door.
Zelfs om 16.00 uur, het moment dat burgemeester Van Zanen het allesbepalende raadsdebat opent, is er nog geen overeenstemming in de coalitie. Dat wordt duidelijk als de vergadering nog maar een half uur bezig is. D66 vraagt om een schorsing van vijftien minuten. 'Ik zou graag kort willen schorsen om met coalitiegenoten te spreken over een motie die we nog moeten finetunen', zegt D66-fractievoorzitter Marieke van Doorn. Het kwartier wordt uiteindelijk een half uur.
Marieke van Doorn (D66) vindt dat het vertrouwen van burgers door de VVD verder beschadigd is
Marieke van Doorn (D66) vindt dat het vertrouwen van burgers door de VVD verder beschadigd is © ANP
Na de schorsing begint misschien wel het meest merkwaardige moment van het debat. D66 dient de motie in waar de coalitiepartijen al dagenlang aan hebben geschaafd. In de motie staat dat de coalitie 'met alle oppositiepartijen in gesprek gaat over het herstel van vertrouwen en de samenwerking zoals geschetst in de overwegingen en de brief van Bruins'.
De coalitie gaat 'in het bijzonder in gesprek met Hart voor Den Haag' over het 'herstel van vertrouwen en de lokale democratie'. En de coalitie zal deze gesprekken 'open voeren'. De woorden verkenning en aanschuifvariant ontbreken nog altijd.

Motie met alle namen eronder

De VVD heeft ingebonden en de coalitie is gered, is het idee in de gemeenteraad en bij de toehoorders op de publieke tribune. D66 wekt de indruk dat de partij de motie namens de hele coalitie indient. Nadat de motie in een geprinte versie is rondgedeeld, weet iedereen het zeker: het geitenpaadje is gevonden.
De namen van de fractievoorzitters van alle coalitiepartijen, dus ook die van VVD'er Lotte van Bastenbatenburg, prijken namelijk onder het voorstel. Ook op de website van de gemeente verschijnt de motie met alle namen.

Open vizier

De voltallige oppositie valt over D66 heen. De motie is 'vaag', de coalitie trekt een 'rookgordijn op' en het is een 'vertragingstactiek'. Maar D66-fractievoorzitter Marieke van Doorn geeft geen krimp. Ze verdedigt de motie en verzekert dat de coalitie de gesprekken met Hart voor Den Haag 'met open vizier' aan zal gaan. Ondertussen houdt de VVD zich afzijdig van het debat.
Rond 17.30 uur is D66'er Van Doorn klaar met haar inbreng en is het de beurt aan VVD-fractievoorzitter Lotte van Basten Batenburg. Ze benadrukt dat de VVD het noodzakelijk vindt om als coalitie, verkennende gesprekken te voeren met Hart voor Den Haag over collegedeelname. 'Zoals wij van meet af aan hebben gezegd: we kunnen na die heftige vrijspraak niet doorgaan alsof er niets is gebeurd', zegt Van Basten Batenburg.
De VVD is uit de Haagse coalitie gestapt
De VVD is uit de Haagse coalitie gestapt © ANP
De inbreng van de VVD roept vragen op, want die gaat veel verder dan de motie. Na vijf minuten vraagt DENK daarom hoe deze woorden zich verhouden tot de tekst van de motie. Het antwoord van Van Basten Batenburg brengt iedereen in opperste staat van verwarring.

'Fout in alle hectiek doorheen geglipt'

'Mijn naam staat onder de motie, maar dat was niet helemaal de bedoeling, op dit moment', zegt ze in het debat. 'Het wordt gecorrigeerd. We hebben in de schorsing gesproken over de motie maar om de schorsing niet langer te laten duren, hebben we hem nog niet kunnen afstemmen met de fractie.'
D66'er Van Doorn bevestigt even later dat de namen nog niet onder de motie hadden mogen staan. Die fout is er in alle hectiek doorheen geglipt, zegt ze. 'Het is op dit moment een D66-motie', zegt Van Doorn.

Irritatie Van Zanen

Van Zanen kan op dat moment zijn irritatie niet verhullen. 'Verdorie', roept de voorzitter van de vergadering uit. 'Dit is niet handig mensen. We hebben anderhalf uur gesproken over een motie van de coalitie, terwijl die coalitie er niet onder staat. Dit helpt allemaal niet echt.'
Volgens het CDA is het indienen van de motie namens de coalitie 'administratief niet goed verlopen', staat in het gespreksverslag van de partij. 'Dat is een misverstand geweest. De motie leek na overleg op goedkeuring van alle coalitiefracties te kunnen rekenen, maar moest nog door de fracties. De motie is vervolgens vroegtijdig geüpload met alle namen onder de motie.'

Motie te ver, of niet ver genoeg?

Volgens de PvdA waren de partijen er tijdens de bewuste schorsing nog niet helemaal uit. 'De motie die er op donderdagavond lag, was een motie die de PvdA en GroenLinks te ver vonden gaan en de VVD niet ver genoeg. Er was in de coalitie geen bezwaar tegen het indienen van de motie in het debat, wetende dat er nog ruimte voor gesprek zou ontstaan na de eerste termijn.'
Maar de PvdA concludeert dat de VVD er in de eerste termijn voor koos om afstand te nemen van de motie. 'En nam daar gedurende het debat steeds verder afstand van.'

VVD neemt geen gas terug

De VVD neemt tijdens het debat geen gas terug en legt GroenLinks en de PvdA het vuur na aan de schenen. GroenLinks en PvdA zijn tegen de aanschuifvariant en zeggen met dit standpunt de gesprekken met Hart voor Den Haag in te zullen gaan.
'Maar bent u ook bereid om dat standpunt te verlaten en u te laten verrassen? Staat u daar voor open?' is de vraag die de VVD op verschillende manieren stelt.

'Meer dan was afgesproken'

De coalitiegenoten voelen zich gedurende het debat steeds verder onder druk gezet door de VVD. 'De VVD vroeg meer dan met de motie van D66 was afgesproken’, vindt GroenLinks.
Voor de PvdA voelt het proces ‘alsof we steeds door een nieuwe hoepel moesten springen'. Dat onderschrijft D66 in het gespreksverslag. 'PvdA en GroenLinks zetten grote stappen, maar wat ze ook deden, het bleef voor de VVD onvoldoende', zegt D66.

Sfeer tot kookpunt

Na alweer een schorsing van dit keer een uur begint de tweede termijn van het debat. De sfeer in de coalitie is ondertussen tot het kookpunt opgelopen. GroenLinks merkt tijdens de schorsingen dat de situatie in de coalitie 'precair' is.
Volgens D66 komt de VVD met het bericht dat in het debat niet 'de juiste woorden waren gebruikt'. D66: 'Daardoor zou de VVD de motie niet steunen.' Welke gevolgen dit heeft voor de coalitie, is dan nog niet duidelijk.
Burgemeester Jan van Zanen
Burgemeester Jan van Zanen © ANP
De VVD doet in de tweede termijn een uiterste poging om de coalitiegenoten GroenLinks en de PvdA over te halen om serieuze gesprekken met Hart voor Den Haag aan te gaan. Ze moeten 'bereidheid tonen om standpunten te overbruggen'.
'Anders hebben deze gesprekken geen zin', zegt Van Basten Batenburg in het debat. Ze geeft haar coalitiegenoten in de tweede termijn een laatste kans om 'deze bereidheid te laten zien'.

'IJzingwekkende stilte'

Maar GroenLinks en PvdA slaan hun beurt in de tweede termijn over en houden zich stil. 'Dat GroenLinks en de PvdA de tweede termijn besloten over te slaan, voelde ijzingwekkend', zegt de VVD in het gespreksverslag.
'De VVD heeft in de eerste en tweede termijn nogmaals pogingen gedaan om een spoor van welwillendheid te vinden om met een open houding het gesprek aan de gaan over samenwerking in coalitieverband. Pas toen dit in twee termijnen en bij motie niet het geval bleek, hebben we onze conclusie getrokken', aldus de liberalen.

Val coalitie

In de avond van 29 juni rond de klok van 22.15 uur is de val een feit. De VVD zegt de samenwerking in de coalitie op en de VVD-wethouders Anne Mulder en Kavita Parbhudayal nemen ontslag. Het is een klap voor de coalitiegenoten die nog altijd door dreunt.
D66, GroenLinks en de PvdA hebben achteraf sterk de indruk dat de VVD al lange tijd aanstuurde op een breuk. 'De VVD had dit immers op nationale televisie laten weten en had de brieven en statements al klaar staan', zegt D66. 'Daarmee heeft de VVD zich een onbetrouwbare partner getoond.'

'Ernstige vertrouwensbreuk'

De PvdA zegt zich bedonderd te voelen en voor GroenLinks is 'teleurstelling' of 'in het pak genaaid' te zacht uitgedrukt. 'GroenLinks ervaart een ernstige vertrouwensbreuk', zegt de partij in de gespreksverslagen.
De VVD ontkent dat het heeft aangestuurd op een breuk en begrijpt de verrassing bij de coalitiegenoten niet, omdat de partij altijd duidelijk is geweest.

'Breuk voorkomen bij gesprek'

'De VVD hoopte en probeerde om er samen met de coalitie uit te komen en samen om tafel te gaan met Hart voor Den Haag, zonder vooruit te lopen op de uitkomst, maar met een open houding', zegt de VVD in het verslag.
'Tegelijkertijd stelt de VVD zich te hebben voorbereid op meerdere situaties en scenario's voorafgaand aan de raadsvergadering van 29 juni. Als de coalitiepartijen dat gesprek hadden willen voeren, was een breuk voorkomen.'