Eindelijk film over Japanse kampen: 'Ze werden nooit gehoord na de Tweede Wereldoorlog'

'Jongens worden bij hun moeder weggehaald'
'Jongens worden bij hun moeder weggehaald' © Miep Bakker, Museum Omniversum
DEN HAAG - 'Wat mij het meest is bijgebleven: in die vrouwenkampen zaten vrouwen en dochters, maar ook de zonen. Op een gegeven moment werden die jongetjes, die net ouder dan tien waren, allemaal meegenomen.' Filmmaker Pieter van Huystee vertelt over het maken van zijn documentaire 'Als ik mijn ogen sluit'. 'En al die moeders staan te zwaaien: "Pas je wel goed op jezelf?" en "We zien je snel weer terug!' Maar zoals Femke de Kat zegt: "We hebben ze niet meer teruggezien."'
Vreemd genoeg is 'Als ik mijn ogen sluit' de eerste documentaire over de Japanse kampen in voormalig Nederlands-Indië tijdens de Tweede Wereldoorlog. Toen Van Huystee hier achterkwam, wist hij wat hem te doen stond. 'Er is nooit eerder een ambitieuze film over gemaakt. Dat is heel raar. Als filmproducent denk je meteen: die film moet worden gemaakt.'
Het eerste zaadje voor de documentaire werd volgens de filmmakker al jaren geleden geplant. 'Het was pas in 1981 toen voor het eerst een artikel werd gepubliceerd over het tweede generatie kampsyndroom voor de mensen uit Nederlands-Indië. Toen dacht ik voor het eerst dat ik dit verhaal moest vertellen.'
Drie jaar geleden kon de filmmaker er niet meer omheen toen zijn moeder was overleden en hij zich realiseerde dat hij onvoldoende moeite had gedaan om naar haar (en haar moeders) ervaringen in het Japanse vrouwenkamp Tjideng te vragen. 'Was het schaamte of was er toen de tijd en de ruimte niet voor? Ik weet het niet. Mijn opa en oma woonden overigens bij ons in huis. Ik moest op mijn oma oppassen, want als ze ging slapen had ze nachtmerries en dan werd ze hysterisch. Maar ja, het is jammer, ik had graag meer verhalen willen horen.'
In 'Als ik mijn ogen sluit' stelt Van Huystee daarom dertien vrouwen die de Japanse kampen hebben overleefd de vragen die hij zijn moeder niet durfde te vragen. Beetje voor beetje krijgt hij een beeld van het verhaal van zijn moeder: 'Zij vertellen allemaal deelverhalen. Het zijn puzzelstukjes, opmerkingen aan tafel of op vakantie, die ik tijdens mijn jeugd heb meegekregen. Al die puzzelstukjes zitten eigenlijk in de film.'
'Ochtendappèl in een vrouwenkamp'
'Ochtendappèl in een vrouwenkamp' © Miep Bakker, Museum Omniversum
Grootste probleem bij het maken van de documentaire was het ontbreken van archiefbeelden. 'De weinige filmopnames die er zijn, zijn van na de capitulatie van Japan. Er zijn nauwelijks foto's, maar ik ontdekte toen wel dat er heel veel tekeningen waren. Tekeningen gemaakt in de kampen, door de vrouwen of de meisjes.'
'Ze hadden er ook van die bijschriften bij geschreven. Het zijn tekeningen van de verschrikkingen, maar ook van de lol die ze hebben. Als je al die tekeningen bekijkt krijg je een heel goed beeld van wat er is gebeurd en hoe die kampen er uit zagen. Die tekeningen sluiten aan bij de verhalen van de vrouwen. Zij vertellen soms letterlijk wat er te zien is in de tekeningen.'
Still uit de documentaire 'Als ik mijn ogen sluit'
Still uit de documentaire 'Als ik mijn ogen sluit' © Hanneke van der Linden
Behalve de tekeningen wordt ook gebruik gemaakt van animaties om bepaalde emoties te verbeelden. 'Om een voorbeeld te geven. Gon (Stalling) vertelt over haar moeder, die tekeningen maakte. Dan zie je een tekening van bokkie springen. Maar we weten van haar dat ze altijd moest buigen en stokslagen kreeg van de Japanners. Eindeloze buigsessies in de volle zon. Ze heeft dat buigen in haar koppie omgezet in bokkie springen. Ze maakte er iets positiefs van, om het verschrikkelijke leed draagbaar te maken.'
'Het is verschrikkelijk wat daar is gebeurd. Het is goed dat het nu een keer wordt verteld. Wat al die vrouwen hebben meegemaakt, sommigen heel erge dingen, sommigen zijn er redelijk goed doorheen gekomen, maar wat hun bond samen is, is de frustratie dat ze in Nederland nooit gehoord zijn na de Tweede Wereldoorlog. Het gaat niet over wie het meeste leed heeft, natuurlijk moeten we 4 en 5 mei herdenken, maar het is ook tijd om het verhaal uit Indonesië te horen.'
Lilly Kloots Touwen
Lilly Kloots Touwen © 'Als ik mijn ogen sluit'
'Als ik mijn ogen sluit' beleefde deze week de wereldpremière tijdens het Haagse filmfestival Movies That Matter en is vanaf donderdag te zien in de Nederlandse bioscopen. De documentaire is tijdens de Nationale Herdenking op 15 augustus ook te zien op NPO2.